پنجم شهريورماه نمايشگاه پوستر نسل پنج در نگارخانه خيال گشايش يافت. از ميان 2324 اثري كه توسط 325 نفر به دبيرخانه اين نمايشگاه ارسال شده بود، 253 اثر از 127 طراح پذيرفته شد. قباد شيوا، فرزاد اديبي، بيژن صيفوري، پريسا تشكري و مهدي سعيدي هيئت انتخاب آثار این نمایشگاه بودند. به همين مناسبت با فرزاد اديبي - طراح گرافيک و مدرس دانشگاه - گفت و گويي كرده ايم كه مي خوانيد.

آقاي اديبي، لطفاً در آغاز تعريفي از «نسل پنج» ارائه كنيد.
طراحان گرافيك نوين ايران را براي داوري بهتر آثار، روند كاري و رسيدن به چشماندازي از تأثيرشان، به نسلهايي با فاصله زماني تقريبي تقسيم كرده اند. نسل اول كساني هستند كه گرافيك را به صورت جدي و امروزي در ايران رواج دادند مثل فردريك تالبرگ، موشخ سروري و بعد محمد بهرامي، هوشنگ كاظمي، محمود جوادي پور، هوشنگ پزشك نيا و ... نسل دوميها معمولاً فارغ التحصيلان نقاشي از دانشكده هنرهاي زيبا هستند و كار گرافيك را به صورت حرفه اي و هنري دنبال كرده اند؛ مثل مرتضی مميز، محمد احصايي، قباد شيوا، فرشيد مثقالي و ... البته در اين تقسيم بنديها گاهي افرادي هستند كه بين دو نسل قرار ميگيرند؛ مثل صادق بريراني كه حدفاصل نسلهاي اول و دوم هستند و ابراهيم حقيقي كه حد واسط نسلهاي دوم و سوم است. به هر حال اين نسل بندي ها تا حال به نسل پنج رسيده.

خودتان از نسل چندم هستيد؟
نسل چهارم.

پس هيئت انتخاب تركيبي از همه نسلها بوده.
تقريباً. استاد شيوا از نسل دو، آقاي صيفوري و بنده از نسل چهار و خانم تشكري و آقاي سعيدي از نسل پنج.

ملاك داوري و انتخاب آثار چه بود؟
سلامت آثار از نظر اصول گرافيك، نوآوري و داشتن ايده، و درعين حال، ايراني بودن.

فرقي بين آثار چاپ شده و چاپ نشده قايل بوديد؟
البته به جاي آثار چاپ شده ميتوان گفت آثاري كه سفارش دهنده داشته، چون امروزه ديگر نوع چاپ ملاك محكمي براي گرافيك بودن اثر نيست. گاهي سفارش دهنده از يك پوستر تعداد محدودي لازم دارد كه برايش چاپ افست و يا حتي سيلك مقرون به صرفه نيست. چاپ ديجيتال در اين زمانه پاسخ مناسبی برای اين نوع نيازهاست. به هر حال در انتخاب، به پوسترهايي كه سفارش دهنده داشتند توجه ويژهاي داشتيم.

آثار تجربي بيشتر بودند يا آثاري كه سفارش دهنده داشتند؟
آثار تجربي. براي نسلي كه هنوز قوام نيافته اند و آن چنان كه بايد، در جامعه شناخته نشده اند، اين طبيعي است. البته تعداد آثاري كه سفارش دهنده هم داشتند كم نبود. تعداد كل آثار و اصلاً نسل پنجميها بسيار بسيار زيادند. در همان صحبتي كه در سينماتك نگارخانه خيال داشتيم، گفتم كه تعداد افراد اين نسل قطعاً با تمامي تاريخ گرافيك نوين ايران برابری ميكند و اي بسا بيشتر نيز هستند. اگر در نسل دوم گرافيك ايران، ما شاهد انقلاب در كيفيت هستيم، در نسل پنجم، انقلاب كمّي را مي بينيم كه البته از كميت نيز گاهي به كيفيت ميرسيم.

در ميزگردهايي كه در حاشيه اين نمايشگاه برگزار شد، شما بيشتر درباره نسل پنج صحبت كرديد. افراد ديگر چه كساني بودند؟
روز ششم شهريور آقايان قباد شيوا و بيژن صيفوري صحبت كردند و روز هفتم نيز آقاي حقيقي و بنده بوديم. آقاي شيوا راجع به نسلهاي پيشين، آقاي صيفوري درباره حواشي نمايشگاه و آقاي حقيقي درباره پوستر، نكات قابل توجهي را بيان كردند.

عمده بحث شما در مورد خود نسل پنجميها بود و از منظري علمي و عادلانه به اين نسل نگاه كرده بوديد. در اين باره بيشتر توضيح ميدهيد؟
خدمت شما عرض كنم كه از شش جهت نسل پنج را بررسي كرده بودم؛ شامل سن، جنس، ميزان پراكندگي، تحصيلات، امكانات و زيبايي شناسي.

فكر ميكنم كه سن عامل بسيار مهمي در مورد نسل و نسل بندي باشد.
همين طور است. نسل پنجميها را با تساهل ميتوان متولدان دهه 50 خورشيدي دانست؛ يعني طراحان 25 تا 35 ساله و جوانترين طراحان. جوانها بسيار پرتوان و پرانگيزه اند؛ سرشار از خواستن و توانستن. اگر مورد توجه قرار گيرند و با برنامه درست و حساب شده هدايت شوند، حضورشان و توليد و تأثيرشان ارزشمندتر از همه معادن نفت و طلا خواهد بود و اگر به توان و خواستشان بي توجهي شود، حضورشان خطرناكتر از مهلك ترين بيماري، بمب و هر مخدر و مخربي خواهد شد. اين نكات شعر و شعار نيستند، واقعيتاند. برعهده مراكزي چون فرهنگستان هنر، وزارت ارشاد و سازمانهاي مشابه است كه به اين مهم توجه و البته عمل كنند.

كشور ما جوانترين كشور منطقه است و اگر اين نيروي بي پايان و خستگي ناپذير در جهت درستي جريان يابد، دولت، كشور و خود جوانان از اين توانمنديها منتفع ميشوند. چرا فرار مغزها؟ چرا بي توجهي به استعدادها؟ هنرمندان ايراني كه جوايز جهاني را كسب ميكنند، ورزشكاراني كه پولهاي خارجي را نصيب ايران ميكنند و ... واقعيت دارند. اين بخش بايد ديده شود. البته من در حيطه تخصص خودم صحبت ميكنم. امروزه به راحتي ميتوان از آن سوي آبها سفارش گرفت و محصولات گرافيكي را حتي چاپ شده تحويل داد و يا كارهاي ديگري كه صاحب نظران بهتر مي دانند. همين نمايشگاه نسل پنج كه با حمايت فرهنگستان برگزار شد، قدمي است بسيار مثبت در جهت توجه به اين گروه. مشوقهايي از اين دست ميتوانند انگيزه ايجاد كنند. اين نمايشگاه و نمايشگاههايي از اين نوع بايد حمايت شوند و البته تداوم نيز داشته باشند. از همين حالا ميتوان به فكر نمايشگاه بعدي نسل پنج بود؛ نه مثل نمايشگاه پوسترهاي تجربي كه سال 80 برگزار شد و ديگر ادامه نيافت.

اين نمايشگاه پوسترهاي تجربي كجا برگزار شد و توسط چه كساني؟
در موزه هنرهاي معاصر و با حمايت مركز هنرهاي تجسمي و با طراحي و هدايت زندهياد مرتضي مميز. آقايان ابراهيم حقيقي، مصطفي اسداللهي، ساعد مشكي، رضا عابديني و بنده هم هيئت برگزاري بوديم. هدف اين نمايشگاه توجه و تشويق پوسترهايي بود كه طراحان براي خود و نه براي سفارش دهنده كاركرده بودند. خوب، نسل پنجمي ها، هم زيادند و هم سفارش كم دارند. درس گرافيك هم خوانده اند. نميتوانند كار نكنند. ما به عنوان طراحان با سابقه، نبايد به تجربياتشان سركوفت بزنيم و جست و جوهايشان را تحقير كنيم. برگزاري نمايشگاههايي چون پوسترهاي تجربي و يا همين نسل پنج ميتواند پاسخ اين كوششها باشد و البته تداوم و استمرار اين نمايشگاهها هم خيلي مهم است.

گفتيد كه يكي از محورهاي بحثتان در مورد جنسيت بود ...
بله، نسبت جنس زن در نسل پنجم بالاتر از جنس مرد است؛ اگرچه ديده نميشوند و علت آن هم سايهنشيني اين گروه است. دختران فارغ التحصيل گرافيك يا به كار ادامه نمي دهند و يا به حواشي اين حرفه توجه بيشتري نشان مي دهند و كمتر درگير ايده پردازي و حضور جدي در اين حرفه ميشوند. خيلي از مراكز آموزشي تهران و شهرستانها هم فقط دخترانه هستند و پسران را به اين مدارس راهي نيست؛ مثل دانشگاه الزهرا در تهران و آموزشکده فنی دختران در كرمانشاه ، رشت و... البته نسبت دختران در همه رشته هاي ديگر هم بيشتر از پسران است.

و سال به سال هم دختران دانشجو بيشتر از پسران مي شوند.
بله.

البته من فكر ميكنم در تهران و مراكز عمده اين نسبت وجود دارد و در شهرستانهاي كوچك شايد عكس اين باشد.
شايد. ميزان پراكندگي هم در مقايسه با سالهاي فعاليت نسلهاي دوم تا چهارم در حرفه ما دگرگون شده. زماني تقريباً همه امكانات گرافيك اعم از آتليه ها و چاپخانه ها در تهران متمركز بود و صاحبان صنايع و كارخانهها و كلاً نيازمندان خدمات گرافيك براي تأمين نيازشان به تهران ميآمدند؛ اما امروزه در كنار همه قطب هاي صنعتي، كارگاههاي گرافيكي فعالي هم هستند با طراحاني از نسل پنجم؛ همچنين مراكز آموزشي كه شما مي فرماييد. امروزه در بيشتر شهرهاي مهم رشته هاي هنر و به ويژه گرافيك با دانشجويان بومي و يا مهاجر داير شده.

اطلاع داريد تا چه مقطعي؟
دقيقاً نه، ولي تا آن جا كه مطلعم، تا مقطع كارشناسي. البته براي ادامه تحصيل در مقطع كارشناسي ارشد و دكتري به تهران مي آيند. تحصيلات نسل پنجم مسئله شايان توجهي است، چرا كه امروزه آن ها ميتوانند با مدرك كارشناسي ارشد در رشته اي كه از آن فارغ التحصيل شده اند امرار معاش كنند؛ امري كه براي نسل دوميها يك رؤيا بود. بيشتر نسل دوميها فارغ التحصيل رشته نقاشي بودند. در آن روزگار، حرفه گرافيك حتي با بي مهري دوستانشان، بازاري، تبليغاتي و ... خوانده ميشد، چه رسد به اينكه رشته گرافيك را در دانشگاه تدريس و تحصيل كنند.

براي همين در كار نسل دوميها نقاشي و تصويرسازي بيشتر است؟
بله، به هر جهت نسل دومي ها نقاش بودند، نه طراح. ولي با همين دانش، شاهكارهايي هم دارند كه در بخش گرافيك با كارهاي طراز اول جهاني پهلو مي زند.

در كارهاي نسل پنجم چطور؛ آثاري هستند كه ماندگار باشند؟
بيشتر اين دوستان در آغاز راه اند، ولي با اين رقم و رمق كه مي بينيم، حتماً اتفاقات بسيار ستايش مندانهاي را در پيش رو دارند.

به هر حال اين نسل ميراث دار نسلهاي پيشين هستند با تحصيلات ويژه گرافيك.
بله، تحصيلات ويژهاي كه ميفرماييد حتماً منظورتان گرايشهاي تخصصي و فوق تخصصي آن هاست. در كار اين نسل، تايپ و تايپوگرافي و توجه ويژه به نوشته و به كارگيري تمهيدات بصري بر روي نوشته خيلي بيشتر از نسلهاي پيش است. فرمگرايي و توجه ويژه به تايپ، ويژگي کار اين دوستان است. در كار نسل دوميها - كه انقلابگران كيفيت در گرافيكاند - انس و الفت با انواع تصوير - عكس، تصويرسازي و طراحي - ديده ميشود و در كار اين نسل - كه انقلابگران كميت در گرافيكاند - شيفتگي به تايپوگرافي.

آيا اين توجه به تايپوگرافي فقط به دليل نوع تحصيلات نسل پنجمي هاست؟
تحصيلات يكي از دلايل است. اين دوستان با وسايل ارتباطي با جهان گرافيك بده بستان دارند. سليقه جهاني و زيبايي شناسي امروزي هم بي تأثير نيست؛ و البته امكانات و تجهيزاتي كه در رايانه وجود دارد.

... وسيلهاي كه در اختيار نسلهاي قبلي نبود.
بله، نسلهاي قبلي با دست كار مي كردند. براي اجراي يك پوستر شايد يك هفته كار مي كردند. رسامي، طراحي، عكاسي و خوش نويسي مي كردند و در محيط ليتوگرافي كار مونتاژ انجام مي دادند. صبر و حوصله و دقت مي كردند كه البته اين خصايص هم در خلق و خوي آن ها نهادينه شده بود. اما امروزه همه اقلام و فونتهاي خوش نويسي، ميزهاي تحرير، كارگاههاي عظيم عكاسي و دوربينهاي سنگين، ليتوگرافي، انواع شابلونها، زيپاتونها، دستگاههايي مثل ريپروماستر و لاينوترون همه و همه در يك كيف كوچك دستيِ فشرده شده به نام رايانه در خدمت طراح نسل پنجم قرار گرفته. او به راحتي از همه امكانات و تجهيزات رايانه سود ميبرد و اگر از نتيجه راضي نبود، ميتواند برگردد و كارش را ويرايش و تصحيح كند. اين برگشت و تصحيح هم در منش طراح جوان امروزي نهادينه شده. او احساس ميكند مي توان برگشت و هر چيزي را تصحيح كرد. به همين دليل او جسور و گاهي در مقابل كار و ارزشها گستاخ است؛ گرچه اين جسارت اقتضاي سن و زمانه او نيز هست.

پس رايانه اين ويژگيها را هم دارد.
مثال رايانه همان مثال معروف چاقو است كه در دست جراح زندگي ميدهد و در دست چاقوكش زندگي ميگيرد. بستگي به فرهنگ كسي دارد كه با آن كار مي كند. همين نسل با همين رايانه دهكده جهاني را ساخته است. نسل پنجمي به راحتي با آن سوي دنيا ارتباط برقرار و اطلاعات مبادله ميكند. او سليقه جهاني را ميشناسد و جوايز مسابقات هنري را نصيب خود و كشورش ميكند. البته اين رايانه ويژگيهاي بسيار زيادي دارد كه هنوز نميشناسيم و يا درست استفاده نميكنيم.

مهندسان سازنده و برنامه نويسان رايانه هر روز امكانات تازهاي را وارد بازار مي كنند و استفاده كنندگان حتي فرصت تجربه اين امكانات را ندارند.

اين نه فقط در ايران كه در همه جهان اتفاق مي افتد. ما هنوز فرصت درك و شناخت قابليتهاي رايانه را نداشته ايم. هر وسيله اي تأثير و زيبايي خود را دارد. اثر يك قلم مو، قلم فلزي و حتي كاردك، بيان و زيبايي خود را دارد و هر وسيله اي كه تازه به بازار مي آيد زيبايي شناسي نهفته خود را هم به همراه مي آورد. تصور كنيد اين همه برنامه با اين همه تجهيزات و امكانات و با بي نهايت تمهيد و توان و جلوه بصري همه را و مخصوصاً نسل پنجم را غافلگير كرده است. اين يكي از عللي است كه به تعريف زيبايي شناسي اين نسل نرسيده ايم. اين نسل مقارن است با پس از موج نو در آن سوي آب. تأثيرات آن ها هم در زيبايي شناسي اين دوستان ديده مي شود. اين هم از كرامات كامپيوتر است كه ما به راحتي مي توانيم از طريق شبكه هاي اينترنتي از معتبرترين موزه ها و نمايشگاهها ديدن كنيم.

پس زيبايي شناسي نسل پنج را در بودن كامپيوتر مي بينيد كه از سويي با آن ارتباط جهاني برقرار مي شود و از سويي با امكانات و تجهيزاتي كه دارد، موجب ايجاد نوعي زيبايي شناسي شده است.
هر دوره اي زيبايي شناسي و سليقه ويژه خود را دارد. تأثير رايانه در هر دو زمينه اي كه برشمرديد انكارناپذير است. اما ويژگي هاي اجتماعي، اقليمي، فرهنگي، تاريخي و ... نيز در نگاه زيبايي شناسي هر نسل تأثير مستقيم دارد. گرايش به نوشته و ايجاد جلوه هاي بصري متنوع با آن، استفاده از رنگ هاي تند، شيفتگي به انقباضات بصری در كنار فضاهاي خالي در تركيب بندي آثار و استفاده از عكس به جاي طرح در آثاري كه تصوير حضور جدي دارد، از ويژگي های گرافيك نسل پنجمي هاست.

شما در هنگام انتخاب آثار متوجه اينها شديد يا بعداً كه كارها روي ديوار رفت؟
پيش تر متوجه اين ويژگيها شده بودم. من كارهاي همكارانم در همه نسلها را دنبال مي كنم.

از وقت وحوصله و توضيح هايتان سپاس گزارم. اگر صحبتی درباره اين نمايشگاه و اين نسل مانده، بفرماييد.
فکر کنم گفتنی ها را گفتيم.