به گزارش خبرنگار تجسمی " مهر" ازساعت هشت وبیست دقیقه صبح مقابل حوض بزرگ خانه هنرمندان ایران قدم می زنم . هنوز جمعیت آن قدر زیاد نشده است که مردم به یکدیگر فشار بیاورند. همه دراواسط واپسین ماه پاییزی ، درخود فرورفته اند  وآرام نجوا می کنند.

برمی گردم وبه تابلوی بزرگ " مرتضی خان ممیز" نگاه می کنم که حالا پشت بلندگوها درست جایی که طنین قرآن ها چشم وگوشمان را پرمی کند،ایستاده است .خموش وساکت و به جمعیتی نظاره می کرد که برای تشییع او تا مزارش آمده بودند. هرچه به ساعت 9 نزدیک ترمی شویم ، جمعیت بیشتر می شوند . به تدریج چهره های هنرمندانی چون: " عزت الله انتظامی " ، " لیلی گلستان " و... درمیان جمعیت به چشم می خورند .

هنوز آمبولانس ، پیکر پاک وی را نیاورده است . مقابل در ورودی خانه هنرمندان ایران، شلوغ است . همیشه عده ای هستند که درمراسم تشییع جنازه ، با تلفن حرف می زنند وبرای دیدن آمبولانس آن هم زودتر از همه گردن می کشند. بالکن وپشت بام خانه هنرمندان ایران قرق عکاسان است . با نزدیک شدن ساعت 9 ، همهمه عکاسان وجمعیت بیشتر می شود . برخی از آنها حتی از بالکن آویزان شده اند و عکس می گیرند. پنج دقیقه از 9 که می گذرد، آمبولانسی بی سروصدا ، پیکر " ممیز " را پایین می گذارد. جمعیت پیش می آیند. درفوج بی حساب وکتابشان گم می شوم . گم که نه له می شوم . با جمعیت به سمت آمبولانس حرکت می کنم .

" حبیب صادقی " از اشخاصی است که زیر تابوت " مرتضی خان ممیز " را گرفته و لااله الا الله می گوید. بقیه را نمی شناسم . بیشترشان تلاش می کنند تا زمانی که جنازه را دور حوض بزرگ محوطه خانه هنرمندان ایران می چرخانند، زیر تابوت را نگه دارند . " ممیز" کم هنرمندی نبود وانگار این را تمام مشتاقانی که برای آخرین بار به دیدنش آمده اند، می دانند. به نمازمی ایستیم .نماز میت خوانده می شود و جمعیت به عقب رانده می شوند . بازهم به عکس " ممیز" نگاه می کنم که چطور با لبخندی واخورده ومات نگاهمان می کند. پیش خود می گویم : آقای "ممیز" ببخشید . مثل این که دیررسیدم . گرچه شما بزرگ تر از آنی بودید که درقطع کاغذهای من جای بگیرید اما چقدر دلم می خواست ... ببخشید مثل این که دیررسیدم .

زن مسنی را درمیان جمعیت می یابم که روی نیمکت نشسته است . دیرگاهی است همدیگررا می شناسیم . " معصومه سیحون" مدیرگالری سیحون . می گوید : از قول من تنها این یک جمله را بنویسید : خداکند ملت ایران قدر یکدیگر را تا زنده هستند بدانند . " ممیز" تا بود درتنهایی وانزوا به سربرد .

مرد بلند قد و مسنی را به من معرفی می کنند. " احسان نراقی " مشاورمدیرکل یونسکو درباره " ممیز" می گوید : ریشه دوستی ما به چهل سال قبل بازمی گردد. اخیرا از " علی دهباشی " شنیده ام که "ممیز" درآخرین صحبت هایش گفته بود ، به خاطر " نراقی " بود که به ایران برگشتم . شنیدن این جمله برای خودم هم تازگی داشت .

بعداز آن به استاد " خوشنویس" می رسم . می گوید: " ممیز" انسان صاحب نظر ومتفکری بود. وقتی حرف از تحول گرافیک پیش می آید ، بی اختیار به یاد او می افتیم که در واقع یکی از بانیان این رشته درایران بود .

صدایی از پشت سرمی شنوم . چند زن ومرد که معلوم است از دوستان نزدیک "ممیز " بوده اند با صدای بلند می گویند : " پری جان " بیا اینجا، ما این جاییم .

"پری صابری " با صورتی غمزده ومحزون به جمع آنها واردمی شود.به من نگاه می کند . ازقلم وکاغذم می فهمد که خبرنگار باید باشم . می گوید : ظاهرا نسل برجسته هنرمندان کشور به تدریج دارند خداحافظی کنان جمع را ترک می کنند. همان طور که می دانید " ممیز" بنا به خواسته خودش از جلوی خانه هنرمندان ایران به کردان تشییع می شود . درواقع خانه هنرمندان ایران ، خانه دوم این هنرمند بود ومردم امروز او را ازمقابل خانه خودش به بهشت زهرای کردان تشییع می کنند. دلم از کوچ این هنرمند گرفته است و نمی دانم بیشتر از این باید چه بگویم .

 با آوردن پیکرپاک " ممیز" ، عکاسان از پشت بام خانه هنرمندان ایران فریاد می زنند ، گل های روی جنازه را بردارید . این خواسته چند بار متوالی تکرار می شود . سرانجام گل های روی جنازه کنارمی رود تا داغ ترین سوژه برای عکاسی امروزمطبوعات مهیا شود .

" نورالدین زرین کلک " ، " فخرالدین فخرالدینی "، " جمشید گرگین" ،" بهزادفراهانی " وجمع بی شماری از هنرمندان عرصه های مختلف هنری درمراسم تشییع جنازه حضور دارند . " محمد احصایی" و " آیدین آغداشلو "نیز هستند. هرکدام به نوبت پشت بلندگو قرارگرفته وچند کلمه ای درباره ممیز حرف می زنند . نوبت به " احصایی " که می رسد ، دیگرکارم درمی آید. روی پنجه های پایم بلند می شوم تا ببینمش. از مردم می پرسم چه کسی دارد سخنرانی می کند؟ کسی جواب نمی دهد. به آنها که یک سروگردن از من بلندتر هستند با افسوس نگاه می کنم . ای کاش قد آنها را داشتم و " احصایی " رامی دیدم . هنرمندی که درتمام این مدت هر بار که به دیدارش رفتم و یا برایش پیغام گذاشتم ، با فروتنی هنرمندانه چنان درتقویت این دیدارها کوشید که خود شرمنده شدم .

بلندگوهای خانه هنرمندان ایران را سکوتی فراگرفت . مردم ساکت شدند وگوش دادند. " محمد احصایی" هر چقدربرخود فشارآورد تا کلامی درباره پدرگرافیک معاصرایران بگوید ، نشد . هق هق شکسته اش با صدای مبهم بلندگوها درآمیخت . ازپشت ترییبون کناررفت . نتوانست حتی کلامی درباره ممیز برزبان بیاورد.

ازاستادان هنرتجسمی ، درباره تحولی که " ممیز" درحیطه هنر گرافیک به وجود آورده است می پرسم . به جای آنها چند دخترجوان که به نظر می رسد ، از شاگردان او بوده باشند به من هجوم می آورند . ظاهرا با سوالاتم احساسات این شاگردان دوآتشه را جریحه دارکرده ام .

ده ونیم صبح است. آفتاب بی جان پاییزی مثل مه بی حرکتی برمحوطه خانه هنرمندان ایران ،کشیده شده است . آمبولانس نیم بوقی می زند و جمعیت راه را بازمی کنند. " مرتضی خان ممیز" براریکه ای که مردم به بدرقه اش آمده اند ، سوار است و به سوی آرامگاه ابدی اش می رود .

بر پلاکاردهایی که بردست دانشجوها روان است این جمله به چشم می خورد :

" برخیز خطی بکش " ،  " خطوط را ازانزوا وحنجره روح بیرون بکش " .  

از خانه هنرمندان ایران جدامی شوم . بازهم برمی گردم وبه عکس  " ممیز" نگاه می کنم . دیروز اسم " منوچهر آتشی " را ازدفترتلفنم خط زدم وامروز باید اسم " ممیز" را قلم بگیرم . به دست هایم که یخ زده است ها می کنم ، فردا چه کسی اسم مرا ازدفتر خویش خط می زند و چه می شود اگر آن روز که نامم با افتخار دردفتری ثبت شود .

"محمد حسین ایمانی خوشخو" درگفت وگوی اختصاصی با خبرنگارتجسمی " مهر"، با اعلام این مطلب گفت : گرافیک ایران درسالهای نخست، نهال نحیفی بود که احتیاج به آبیاری وحمایت داشت. و " ممیز " به عنوان چهره ای شاخص، توانست درارتقاء این رشته نقش مثبتی ایفا کند.

وی افزود: گرافیک ایران درسالهای اولیه به شکلی تجاری دنبال می شد، اما با ورود " ممیز" و سایر استادان این رشته تقویت و درردیف یکی از برجسته ترین رشته های هنرتجسمی قرارگرفت . اگر امروز شاهد رشد تشکل هایی چون انجمن گرافیک ایران و کسب مقام و جوایزی دراین حیطه هستیم ، تماما به خاطر تلاش های شبانه روزی " مرتضی ممیز " است.

معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد : همان طور که در مراسم تدفین این استاد گرانقدرمشاهده کردید، علاوه برهنرمندان ، جمعیت زیادی از اقشارمختلف جامعه نیز شرکت کرده بودند . این حضور نشانگر آن است که " ممیز " هنرمندی مردمی بود که درمیان مردم کار می کرد و با حضور مستمر و دلسوزانه خود توانست دراذهان عمومی جاودان شود . ازاین ها گذشته " ممیز " همواره سعی می کرد تا به نوعی با نسل جوان ارتباط خود را حفظ کند. او در تمام مراحل همپای مردم ایران پیش رفت و با دستان توانمند خود به ارائه آثار ارزشمندی پرداخت . تصور من براین است که هنرمندان هرگز نباید حضور مردم را ندیده بگیرند و متوجه این موضوع باشند که هنرمندی به ماندگاری می رسد که خصوصیت مردمی بودن خود را حفظ کند.

وی خاطرنشان کرد : این درسی است برای ما مسئولین هنری که قدر هنرمندان را بیشتر بدانیم و امکانات بیشتری برای رشد آنها فراهم کنیم که اگر این اتفاق به وقوع بپیوندد، طبعا درشکوفایی هنر مملکت تاثیر به سزایی خواهد گذاشت .

محمد احصایی، نقاش، در گفتگو با خبرنگار تجسمی "مهر" با اعلام این مطلب درباره مرحوم مرتضی ممیز گفت: "اگر امروز شاهد رشد تکاملی حوزه گرافیک هستیم تماما به یمن زحمات این استاد دلسوز و گرانقدر است. وجود تشکل‌هایی نظیر انجمن گرافیک و ... مدیون کوشش‌های مداوم ممیز و همقطاران و همدوره‌ای‌های اوست."

وی افزود: "گرچه سخن‌پراکنی درباره ممیز فراوان است، اما با نگاه به کارنامه فعالیت‌های چندین ساله وی می‌توان دریافت که وی هنرمندی بود که به واسطه حضورش در دانشکده هنرهای زیبای تهران، در فرهنگ گرافیک ما بسیار تاثیر گذاشت."

احصایی تصریح کرد: "گرافیک در ایران به دو بخش قبل از ممیز و بعد از ممیز تقسیم می‌شود. از زمانی که مرتضی ممیز برای تدریس به دانشکده هنرهای زیبا وارد شد، این رشته رنگ و هویت مخصوصی به خود گرفت. در حقیقت چهره‌ای که در حال حاضر از حیطه گرافیک در ایران ترسیم شده، تماما مدیون نوآوری‌ها وابداعات این استاد گرانقدر است. او موفق شد با تلاش‌های پی‌گیر وعاشقانه در رشد این رشته تحولی عظیم ایجاد کند."

وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار تجسمی "مهر" که آیا سیر آموزشی ممیز توانست به تربیت شاگردانی نظیر وی منجر شود گفت: "قطعا با روش تعلیم ممیز در حوزه گرافیک، شاگردان خوبی تربیت و به تکامل رسیدند، اما دقت داشته باشید که طیف و اندازه هر فرد بستگی به ظرفیت او دارد. گرچه بعد از ممیز شاگردانش قصد داشتند یا دارند راه او را در حوزه گرافیک ادامه دهند، اما واقعیت این است که هیچ کس نمی‌تواند جای او را در این عرصه پر کند. همین قدر بدانید که رد پای ممیز همچنان در گرافیک ایران تاثیرگذاربوده و خواهد بود."

این نقاش نامی و معاصر ادامه داد: "مرتضی ممیز الگوی مطلوب و مناسبی برای شاگردان خود بود. شاید به این خاطر که توانست هویت جدیدی به رشته گرافیک ببخشد. استادانی نظیر ممیز با متدهای غربی به تدریس این رشته در دانشگاهها پرداختند. این درست است که رشته گرافیک در بدو تولد به واسطه غرب به ایران وارد شد، اما در مراحل بعدی ممیز و سایر استادان این رشته با پرداخت‌های شرقی و بخشیدن نگاه ایرانی و معناگرا به این رشته در تقویت آن کوشیدند. اگر به رساله‌های دانشجویان که در همین زمینه زیر نظر ممیز نوشته می‌شد نگاه کنید می‌بینید که درونمایه هفتاد درصد این رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها در ارتباط با نقوش و فرهنگ ایرانی به خصوص معماری ایران باستان بعد از تیموری بود. این نشان می‌دهد که گرافیک گرچه از غرب به مملکت ما وارد شد، اما در اشکال محلی، ارزشی دیگر به خود گرفت."

وی خاطرنشان کرد: "ممیز موفق شد با نگاه نوگرایانه و ابداعاتی که در این رشته به وجود آورد، عنوان پدر گرافیک معاصر را کسب کند. تنوع و گستردگی از مولفه‌های بارز کاری این استاد بزرگوار بود. او با حمایت‌ها و دلسوزی‌هایی که برای این رشته انجام می‌داد، به نوعی تیماردار رشته گرافیک ایران به شمار می‌آمد."

" محمود جوادی پور" - نقاش قدیمی  و یکی از پیشکسوتان مدرس دررشته گرافیک - درگفت وگو با خبرنگار تجسمی " مهر"، با اعلام این مطلب گفت : گرافیک ایران در سالهای نخست ورود، به مثابه نقطه ناشناخته ای برای اهالی هنر به شمار می آمد. اما من و تنی چند  از دست اندرکاران و مشتاقان هنرهای تجسمی، تاریخچه این رشته را در اروپا به خصوص آلمان بررسی کردیم و با تلاش های مداوم ، مراتب ورودش به ایران را فراهم کردیم .

" جوادی پور" که سالها پیش استاد " مرتضی ممیز" دررشته گرافیک بود، افزود : بعد از ورود رشته گرافیک به ایران و طی شدن مراحل اولیه ، این رشته در دانشگاه تهران به همت ما چند نفر، دارای کرسی شد و ما موفق شدیم رشته گرافیک را به شکل آکادمیک و فراگیر دردانشکده هنرهای زیبای تهران گسترش دهیم .

وی افزود: با جا افتادن این رشته از هنرهای تجسمی، به تدریج شاگردان با استعدادی هم چون " مرتضی ممیز" و... پدیدار شدند . امروز که سالها از روزهای تدریس من در دانشکده هنرهای زیبا می گذرد ، می بینم که هنرمندانی نظیر "ممیز" توانستند سیر و تحول عظیم و چشمگیری درعرصه گرافیک ایران به وجود آورند .

وی تصریح کرد : ابتکار و شیوه های بدیعی که استاد " ممیز" در امر گرافیک به وجود آورد، قابل تقدیر است. او توانست با رسیدن به مدارج متعالی دراین رشته ، شاگردان خوبی تحویل جامعه هنری ما دهد. شاگردانی که امروز درتمام مراحل هنری به ارائه آثار ارزشمند پرداخته و نام " ممیز" را زنده نگه داشته اند

داود شهیدی، کاریکاتوریست، در گفتگو با خبرنگار تجسمی "مهر" با اعلام این مطلب در خصوص ارتباط طنز و مرتضی ممیز گفت: "مرحوم ممیز در سال‌های اول انقلاب با برپایی یک نمایشگاه سعی کرد تا هنر کاریکاتور را در ردیف سایر هنرهای تجسمی جای دهد."

وی افزود: "گرچه نمایشگاهی که از آن نام بردم به جریان وقوع انقلاب برخورد و هرگز به معرض نمایش عمومی درنیامد، اما با منتشر شدن کاتالوگ این نمایشگاه، طرز فکر ممیز درباره هنر کاریکاتور جریان یافت و به یک سیر تکاملی رسید. در این نمایشگاه قرار بود علاوه بر نمایش آثار گرافیکی و تصویرسازی، آثار کاریکاتور نیز به نمایش درآید. اردشیر رستمی، کامبیز درم‌بخش، ایرج زارع، پرویز شاهپور، مصطفی رمضانی، داریوش رادپور، فرهاد فروتنیان و ... از هنرمندانی بودند که در این نمایشگاه به ارائه اثر پرداخته بودند."

شهیدی تصریح کرد: "مرحوم مرتضی ممیز دبیر این نمایشگاه بود. وی برای اولین بار با هنر کاریکاتور به شکل آکادمیک برخورد کرد و همان طور که گفتم، رشته کاریکاتور را تا مرز سایر هنرهای تجسمی پیش برد. با این اقدام ممیز کاریکاتور جایگاه دیگری یافت و به مرور زمان این رشته از هنر نشان داد که کاریکاتور هنری اتفاقی نیست، بلکه بر اندیشه و روشنفکری مبتنی است. این یکی از اقدامات ارزنده‌ای بود که ممیز توانست در خصوص طنز و کاریکاتور انجام دهد."

این کاریکاتوریست در پاسخ به این پرسش که فکر می‌کنید اساساً کاریکاتور و گرافیک چقدر بر یکدیگر تأثیر داشته باشند گفت: "خیلی زیاد. کاریکاتور در واقع طنز گرافیکی است. با اندکی دقت متوجه می‌شویم که آنچه ممیز به حوزه کاریکاتور ایران وارد کرد، نوعی تشخص و شخصیت‌بخشی به این حیطه بود. در سال‌های پیش از ممیز کاریکاتور هنری بود که همواره به واسطه سلایق شخصی دنبال می‌شد. اما این گرافیست بزرگ موفق شد شخصیت گرافیکی را به کاریکاتور بیاورد. با ورود شخصیت به کاریکاتور، به تدریج این رشته در هنرهای تجسمی شکل گرفت و مراحل رشد خود را پشت سر گذاشت تا امروز که کاریکاتور نیز مثل سایر رشته‌های هنرهای تجسمی از سطح قابل قبولی برخوردار شده است."

وی افزود: "به بیان ساده‌تر، ممیز به تجربه‌گرایی گرافیک در حوزه طنز توجه کرد و این توجه باعث شد طنز تبدیل به یک عنصر مطلوب در اجتماع شود. در حال حاضر نیز با ورود رسانه‌های مدرن، طنز گرافیکی وسعت بیشتری یافته است. مرحوم ممیز کارهایی نیز در زمینه مفهومی انجام می‌داد که به کاریکاتور نزدیک بود. او انسانی بزرگ با روحیه طنازی و طربناکی بود."

داود شهیدی در سال 1330 در تهران به دنیا آمد. وی پس از گذراندن تحصیلات متوسطه به دانشگاه تهران راه یافت و به خواندن رشته معماری پرداخت. این هنرمند از سال 1345 به حیطه کاریکاتور روی آورد. وی تاکنون نمایشگاههای انفرادی فراوانی در گالری‌های سیحون، برگ، دریابیگی، خانه کاریکاتور و ... داشته است. وی پس از اتمام تحصیلات خود در ایران به امریکا  سفر کرد و در دانشگاه بوستون به تحصیل در رشته معماری شهری پرداخت. همچنین در مرکزمعماری بوستون نمایشگاهی از آثار کاریکاتور و معماری برگزار کرد.

" قباد شیوا" - گرافیست - در گفت وگو باخبرنگار تجسمی " مهر"، با اعلام این مطلب، درخصوص شخصیت  هنری مرحوم " مرتضی ممیز" گفت ": آنچه امروز می خواهم درباره این گرافیست بزرگ ورفیق شفیق خود بگویم ، این است که ما ازسالهای 40 با یکدیگر به واسطه اشتراک دررشته گرافیک، دوست بودیم . مرحوم " ممیز" ازاستادان دلسوز حوزه گرافیک به شمار می آمد . گرچه وی با تحصیل دراروپا ، درسالهای اول تدریس دردانشکده هنرهای زیبای تهران، به تدریس این رشته با متد اروپایی پرداخت .

وی افزود : درنتیجه تدریس متدهای اروپایی درزمینه گرافیک ، شاگردانی که بعدها دراین حوزه رشد و نمو کردند با این متد خو گرفته وبه فعالیت گرافیکی پرداختند . البته این شاگردان ممکن است امروزبه عنوان گرافیست فعالیت داشته باشند اما هویت گرافیک لهستان وآلمان درآنها بیشتر تاثیر داشت تا ایران .

این گرافیست تصریح کرد: درست است که ورود رشته گرافیک از طریق اروپا واساسا کشورهای اروپایی صورت گرفت، اما این را هم باید پذیرفت که تدریس این رشته درسال های اولیه ورودش به ایران با استفاده از متدهای اروپایی ها، اشتباه بود . البته در طی بیست سال اخیر، "مرتضی ممیز" به درونمایه های ایرانی و در واقع هویت شناسی ایران پرداخت. این را هم بگویم که پیش از مرحوم " ممیز" ، استادانی چون " محمود جوادی پور " و  " هوشنگ کاظمی " از جمله اشخاصی بودند که هنر گرافیک را به ایران وارد کردند و در اشاعه این رشته به شکل آکادمیک دردانشگاه ها کوشش فراوان کردند .

" شیوا " گفت : " هوشنگ کاظمی " به عنوان اولین تحصیل کردگان رشته گرافیک ، خدمات ارزنده ای درسازمان جلب سیاحان انجام داد . خدماتی درزمینه گرافیک که تماما دارای بارهای معنوی وایرانی بود و همواره نگاه شرقی را در این آثار می شد به خوبی مشاهده کرد .

" قباد شیوا" درپاسخ به این پرسش خبرنگار تجسمی "مهر" که آیا "ممیز" به عنوان یک پیشکسوت در هنر گرافیک معاصر ایران، توانست تحولی دراین رشته درایران ایجاد کند گفت : صددرصد . خدمات ارزنده ای که " ممیز" درایران انجام داد ، تحولی بزرگ درگرافیک به وجود آورد. این درحالی بود که اشخاصی چون " کاظمی " ، " جوادی پور " و حتی " ممیز" زمانی به روی کارآمدندکه گرافیک ما درایران از سطح قابل ملاحظه ای برخوردارنبود . البته همان طور که میدانیم ، مرحوم " ممیز" از شاگردان استاد " محمودجوادی پور " بود. در واقع من و " ممیز" مبانی رشته گرافیک را از  " جوادی پور " آموختیم . اما با این حال ، " ممیز" به واسطه داشتن روابط عمومی بالا توانست در اذهان عمومی جای مخصوصی برای خود بازکند.

وی اضافه کرد : " مرتضی ممیز" بیشتر از خودش به حوزه گرافیک ایران خدمت کرد اما درکناراین ها خدمات ارزنده استادان پیش از وی نیز نباید نادیده گرفته شود . او بارها درمیان جمع عنوان کرد که من پدرگرافیک ایران نیستم اما دوستان واطرافیان او بازهم این لقب را به وی می دادند . گاه حتی از خودش می شنیدم که می گفت ایرانی ها سمبل ساز هستند.

این گرافیست باسابقه درخصوص فعالیت های درخشان استاد " ممیز" به مهرگفت : هرکاری که ازنقطه نظر گرافیک توسط وی انجام شد ، بدیع و صحیح بود . در حقیقت خدمات گرانبهای این هنرمند بود که توانست نگاه ها را به سمت این هنر جلب کند . در سال های بعد ، " ممیز" آثاری ارائه داد که درردیف شاهکارهای ایرانی با همین هویت وشرق شناسی قرارگرفت . به هر حال می توانم بگویم ، کارنامه فعالیت های " ممیز " درطول چهل سال ، کارنامه ای درخشان است .